De familie van het Kerstkind

Familie speelt een belangrijke rol in de dagen rond Kerst. Deze dagen wil je graag doorbrengen in de gezellige sfeer van je eigen familie. En daarbij gaan de gedachten onwillekeurig uit naar de dierbare geliefden die ons zijn ontvallen. Met heimwee denken we terug aan vroeger toen het leven nog harmonieus was, zonder gemis.
Het heeft mij altijd verwonderd hoe ook in het kerstverhaal de familieband en de verbondenheid met vroegere geslachten een belangrijke rol spelen. Dat begint al bij het eerste hoofdstuk van het Nieuwe Testament. Matteüs 1 is een gedeelte dat niet vaak gelezen wordt, omdat het voornamelijk uit een lange lijst namen bestaat. Toch is het een gedeelte met een diepe betekenis.

In de bijbel staan wel meer stambomen, zowel in het Oude als in het Nieuwe Testament. De bedoeling van zo’n stamboom is om de afkomst van een belangrijke persoon weer te geven en hem zo een plaats te geven binnen de geschiedenis van het volk. Maar dat niet alleen, de stamboom maakt ook duidelijk wat het karakter is van die persoon. Als je achteraf de stamboom van iemand doorloopt kun je bijvoorbeeld concluderen: ‘het zat er al vroeg in’, of: ‘je kunt goed zien dat hij er één is van die en die’.

Van wie is Jezus er één?
Evenals Matteüs heeft ook Lucas in zijn Evangelie (3,23-38) een stamboom van Jezus opgenomen. Stambomen dienen om aan te geven waar we vandaan komen. Meestal hopen we in stilte dat onder onze voorouders een beroemd persoon zal blijken te zijn. Dan kunnen wij op grond daarvan onze eigen persoon meer gewicht geven. Het risico van stamboomonderzoek is natuurlijk ook dat we onverwacht op een zwart schaap in de familie stuiten. Iemand die we liever willen vergeten. Het is opvallend dat de twee stambomen van Jezus geen duidelijk antwoord geven op de vragen: “Waar komt Jezus vandaan?”, “Wie is de familie van het Kerstkind?”. Maar toch wordt er heel wat over Jezus gezegd.
In beide geslachtsregisters speelt Jozef een belangrijke rol. Lucas begint zijn stamboom bij Jezus, die ‘zoals algemeen werd aangenomen de zoon van Jozef’ was. Matteüs begint zijn stamboom van de andere kant en komt uit bij ‘Jozef de man van Maria’. Van wie Maria er één is wordt niet gezegd. Haar afkomst blijft in nevelen gehuld. Het is via zijn menselijke vader Jozef dat Jezus verbonden is met het voorgeslacht. Maar meteen bij de grootvader duikt al een probleem op. Wie was de menselijke grootvader van Jezus? Heette die Eli, zoals Lucas heeft ontdekt, of was het Jakob, zoals Matteüs meent te weten? We weten het niet. De informatie die we van de evangelisten krijgen is niet duidelijk. Ook het beginpunt van de lijn is niet gelijk. Lucas gaat terug in de tijd totdat hij uitkomt bij Jezus “de zoon van Adam, de zoon van God”. Matteüs begint bij Abraham en gaat verder in de tijd tot de geboorte van Jezus.
De vragen: “Waar komt Hij vandaan? Wiens zoon is Hij?” worden door de evangelisten verschillend beantwoord. Voor Matteüs is Jezus vooral de langverwachte Koning, de zoon van David. Vanaf David volgt de stamboom de koninklijke lijn via de koningen van Juda, te beginnen bij Salomo. Bij Lucas is de afstamming anders. Daar komt Salomo niet in voor, wel een andere zoon van David, Nathan. Deze Nathan werd in latere Joodse tradities gelijkgesteld aan Nathan de profeet. Zo benadrukt Lucas dat Jezus de grote Profeet is, die de komst van het Rijk van God aankondigt. Dat is een accent dat ook in het vervolg van het evangelie naar voren gebracht wordt.
Zo blijft de verwondering. De vraag “Wie is familie van het Kerstkind?” kan kennelijk niet eenduidig beantwoord worden. Hij is uit het menselijke geslacht geboren, Hij is volledig mens geworden, maar niemand kan Hem claimen als uitsluitend zijn familie.

De voormoeders van Jezus
De verwondering wordt nog groter als we kijken naar de vrouwen die als voormoeders van Jezus door Matteüs worden vermeld. Ze vallen op tussen al die ‘verwekkende’ mannen. Niet alleen omdat ze vrouw zijn, maar ook omdat het juist deze vrouwen zijn. Waarom heeft de samensteller van de stamboom niet de voorkeur gegeven aan de vier beroemde stammoeders van Israël: Sara, Rebecca, Lea en Rachel? Dat waren vrouwen waar je mee voor de dag kon komen. Waarom koos Matteüs juist deze vier andere vrouwen, die toch zeker niet allen van onbesproken zedelijk gedrag zijn?
Zo is daar Tamar, die zich in Genesis 38 voordoet als prostituee om zo gemeenschap te hebben met haar schoonvader Juda. En dan is daar Rachab, de hoer uit het heidense Jericho, die de rode draad neerliet om de verspieders te laten ontsnappen. Dan is er de schoondochter van Rachab, Ruth de Moabitische, op wie weinig aan te merken is, tenzij we de nachtelijke ontmoeting met Boaz kwaadwillend uitleggen. En tenslotte is daar Bathseba, de vrouw van de Hethiet Uria, die zonder een woord van protest een affaire had met koning David.
Wat doen deze vrouwen hier? Wij zouden proberen hen te verdoezelen, maar hier worden ze met nadruk opgevoerd. Deze maatschappelijke randfiguren – vrouwen hetzij van licht allooi, hetzij van allochtone afkomst of beide – deze vrouwen worden met trots gemeld in de stamboom van het Kerstkind. Een omgekeerde wereld! “Wie is familie van Jezus?” Een duidelijk antwoord krijgen we niet. Eén ding is wel duidelijk: als we Jezus een plaats geven in ons leven, dan krijgen we automatisch zijn familie van maatschappelijke randfiguren, vreemdelingen en heidenen erbij.
Henk ten Napel

Archief Hoofdartikelen