Dutch Church

In dit jaar waarin de Remonstrantse broederschap herdenkt dat zij 400 jaar bestaan, ging ik in mijn boekenkast op zoek naar Arminius. Het geschil dat deze theoloog in de 17^e eeuw had met de Nederlandse Kerk was er uiteindelijk de oorzaak van dat de Remonstrantse Broederschap werd opgericht. Ik vond bij de “A” wel Augustinus en Thomas van Aquino, maar geen boek of geschrift van Arminius. Slechts een paar bladzijden in “Nederlandse Kerkgeschiedenis” van dr. Otto de Jong. Aanvullende informatie trof ik op de website van de Remonstranten www.remonstranten.org en in de belijdenisgeschriften van de Protestantse Kerk in Nederland.

Jacobus Arminius  werd geboren in Oudewater in 1559 of 1560. Hij studeerde in Leiden, Genève en Bazel. In 1588 werd hij predikant in Amsterdam. Al tijdens de periode in Amsterdam was er kritiek op Arminius, hij zou niet orthodox genoeg zijn geweest, niet recht genoeg in de calvinistische leer. In 1603 werd Arminius benoemd tot hoogleraar in Leiden. Daar kwam hij in conflict met zijn collega Gomarus, een strenge calvinist. Het conflict tussen de beide hoogleraren ging over de vraag of mensen zelf enige invloed hebben op hun heil. Het ene uiterste is dat de mens door zijn goede werken zijn heil zou kunnen verdienen. Maar ieder denken in die richting werd door Calvinisten afgedaan als Paaps, Rooms Katholiek. Denk maar aan de aflatenhandel. Het andere uiterste was dat God onafhankelijk - soeverein - bepaalt welke mensen voor het heil bestemd zijn. In de calvinistische leer neemt de erfzonde een belangrijke plaats in. Adam heeft gezondigd, is ongehoorzaam geweest. Maar deze zonde beperkt zich niet tot Adam, in Adam hebben alle mensen gezondigd. Je zou kunnen zeggen dat ongehoorzaamheid een menselijk trekje is. Alle mensen na Adam hebben de zonde van Adam geërfd, vandaar het woord: erfzonde. Deze zonde, de ongehoorzaamheid van Adam, van de mens, zou reden genoeg zijn voor God om het hele menselijke geslacht te verdoemen (te straffen met de dood). Dat zou – nog steeds volgens deze strenge leer – rechtvaardig zijn. Maar God is, God zij dank, niet alleen rechtvaardig, God is ook barmhartig en dus besluit God om niet alle mensen “in de zondeval” te laten. Sommige mensen verkiest hij, kiest hij uit, verheft hij tot eeuwig heil. Hij rekent ze (om Jezus wil) hun zonden niet aan. Maar niet iedereen is uitverkozen. De vraag wie wel en wie niet was dus een vraag van (eeuwig) leven en dood.

Het besluit van God is eeuwig en onveranderlijk. De mens heeft er geen invloed op. Als dat wel zo zou zijn dan zou dat de vrijheid van God aantasten. Arminius wilde net als Gomarus de vrijheid en soevereiniteit van God hooghouden maar tegelijkertijd zag hij ruimte voor de inbreng van de mens. Als de mens geen enkele invloed zou hebben of hem het eeuwig leven zou wachten of de verdoemenis, dan zou het immers niet uitmaken wat je doet, hoe je leeft?

In vier punten samengevat stelde Arminus het zo voor:
“(a) God heeft bij de schepping besloten alle mensen tot het heil te bestemmen (het idee van een ‘dubbele predestinatie’, volgens welke God een deel van de mensheid tot het heil en een deel tot de verdoemenis bestemde, wees Arminius dus af); (b) God zond Christus als een bezegeling van dat aanbod van heil: wie in Hem gelooft zal het eeuwig leven hebben; (c) God geeft aan alle mensen het vermogen om te geloven in en trouw te zijn aan Christus; (d) en Hij geeft aan wie geloven en in het geloof volharden het eeuwig leven; dat geloof is een geschenk van God, maar het is aan de mens om er ‘ja’ tegen te zeggen.” [1]

Het conflict tussen de hoogleraren groeide uit tot een conflict binnen de kerk. Arminius vroeg de overheid om een synode. De synode bleef uit en gesprekken tussen Arminius en Gomarus die tot verzoening hadden moeten leiden, leverden niets op. De synode (van Dordrecht) kwam er uiteindelijk pas in 1618. Met als een van de resultaten dat de leer van Arminius werd verworpen. Arminius heeft het niet meer meegemaakt; hij is op 19 oktober1609 in Leiden overleden aan tbc. De Protestantse Kerk in Nederlands heeft de strenge Dordtse leerregels tegen de Arminianen tot op de dag van vandaag niet herroepen, ze maken deel uit van de belijdenisgeschriften van de PKN. Maar de meeste gelovigen zullen inmiddels de kant van Arminius kiezen....

ds. Juup van Werkhoven-Romeijn

[1]Prof. dr. Marius van Leeuwen “2009-2010 Wat gedenken wij?”