Muziek, dat helpt

In Nederland is de Mattheüspassie van Bach buitengewoon populair. Veel oratoriumverenigingen nemen het werk in studie, er is zelfs een mee-zing Mattheüs en in de weken voor Pasen kan men in vele kerken en concertzalen een uitvoering van deze passie meemaken. Het curieuze is dat ondanks de ontkerkelijking en de secularisatie van de samenleving zoveel mensen deze uitvoeringen bezoeken, gelovigen en niet- gelovigen. Je kunt deze muziek van Bach blijkbaar op meerdere manieren beleven: als geloofsverdieping of als een moment van reflectie. Maar je kunt je ook vanwege de muziek zelf aangetrokken voelen tot Bach: muziek ontroert en weet dingen te verklanken, die niet in woorden uit te drukken zijn en daardoor kan muziek ook troost bieden in moeilijke tijden. ‘Muziek, dat helpt’, schrijft Gerard Reve op de eerste bladzijde van zijn roman uit 1947 De avonden als zijn hoofdpersonage de radio aanzet na een akelige droom. Overigens: De avonden is vorig jaar voor het eerst in het Engels vertaald en lovend besproken door Tim Parks in de Guardian.

De Nederlandse schrijfster Anna Enquist herkent zich in de uitspraak van Reve. Muziek speelt voor haar en in haar literaire werk een belangrijke rol, zoals in Het geheim en in Contrapunt. In haar laatste roman Kwartet (2014) werkt muziek op een bijzondere manier troostend. Vier vrienden komen in hun vrije tijd samen om als strijkkwartet te musiceren op een woonboot, een soort moderne ark van Noach, een veilige plek te midden van de onafzienbare en problematische buitenwereld. Alle kwartetleden lijden onder een of andere vorm van verlies. Zo heeft Hugo, de eerste violist, zijn baan als directeur van een muziekcentrum verloren vanwege het schrale culturele klimaat, terwijl Heleen, tweede violiste en werkzaam als verpleegkundige in een artsenpraktijk, de motivatie voor haar werk verloren heeft door de toenemende bureaucratisering van de gezondheidszorg. Het verlies van de overige twee kwartetleden, Jochem (altviool) en Carolien (cello), die met elkaar getrouwd zijn, is van een geheel andere aard: zij hebben hun twee jongens van tien en twaalf verloren door een busongeluk. Het verdriet om de dood van hun beide kinderen ontwricht hun relatie en Carolien sluit zich af voor haar omgeving en wil geen hulp van anderen aanvaarden. De enige vorm van troost die zij vindt, is gelegen in het samen musiceren als strijkkwartet: ‘We begrepen elkaar alle vier zonder dat we iets hoefden te zeggen. Het is idioot, maar ik voelde mij opgenomen, vastgehouden, gesteund. En ik schaamde me niet. Misschien omdat we zelf ook speelden, iets bijdroegen? Dan hoef je je niet zo waardeloos te voelen’, zegt Carolien. Muziek troost, niet alleen door de klank, maar ook door het actief muziek maken. Je begrijpt elkaar zonder dat er woorden worden gesproken en door samen te musiceren draag je bij aan je eigen troost. Muziek, dat helpt.

Ds. Gerard van Es
oud predikant Nederlandse Kerk Londen